آنجا را حفر كردند و كوزه‌اى غبارآلود و خاكى يافتند ، كه از آن وبايى ميان مردم شهر شيوع يافت . « 1 » ابو الفداء در قرن هشتم هجرى مىنويسد : قابس در افريقيه مانند شهر دمشق در شام است . دو نهر از كوه واقع در جنوب آن جارى است و از ميان باغستانهاى آن مىگذرد . تنها شهر بلاد افريقيه است كه از آن موز و دانه‌اى مانند نخود و حنا خيزد . كشتيهاى كوچك به نهر شهر داخل مىشوند . « 2 » حمد الله مستوفى ، معاصر ابو الفداء ، مىنويسد : اين شهر از توابع قيروان و بر يك فرسنگى درياست ؛ شهرى بزرگ و خوش است و در آن ، جامه‌هاى خوب بافند و ميوه‌اش فراوان است . « 3 » لئون افريقى اظهار مىدارد : قابس از بناهاى روميان است كه بر ساحل درياى متوسط ( مديترانه ) در داخل خليجى واقع است و اطرافش را ديوارى خوب و قديمى فراگرفته . نهرهاى آب اندكى نزديك آن جارى است كه آبشان گرم و شور است . اعراب ، قابس را غارت كردند تا جايى كه به ويرانى كشيده شد . بعدها ساكنان كمى به آن آمدند و در خارج شهر و در اطراف آن در نخلستانها سكونت گزيدند و از خرماى اندك درختان آن استفاده كردند . زمين اطراف قابس قابل كشاورزى نيست ساكنان قابس گندمگون و كشاورزانى فقير يا صيادانى بىچيزند . اعراب در آنجا بسيارند و پادشاه تونس بر ايشان تسلط دارد . « 4 » باجه « 5 » ، نام باستانى آن واكّا « 6 » و شهرى است در شمال كشور تونس واقع در حدود صد كيلومترى مغرب شهر تونس . به سبب فراوانى محصول گندمش آن را انبار غلهء افريقيه و باجة القمح نيز ناميده‌اند . « 7 » نوشته‌اند كه حسّان بن نعمان ، والى افريقيه از سوى عبد الملك بن مروان ، پس از شكست روم و فرنگ و ويران ساختن قرطاجنّه ، سپاه خود را به باجه و بونه فرستاد و سپاه ، آن دو شهر را در حصار گرفت . « 8 » در 207 ق / 822 - 823 م

--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 289 - 290 . ( 2 ) . تقويم البلدان ؛ ص 191 . ( 3 ) . نزهة القلوب ؛ ص 271 - 272 . ( 4 ) . وصف افريقيا ؛ ج 2 ، ص 91 . ( 5 ) . Baja ( 6 ) . Vakka ( 7 ) . دايرة المعارف فارسى ؛ ج 1 ، ص 362 و اطلس تايمز ؛ « نقشه » . ( 8 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 264 .